ΔΗΜOΚΡΙΤΟΣ
ἢ
ΓΙΑ ΜΙΑ ΗΘΙΚΗ ΤΟΥ ΑΝΕΦΙΚΤΟΥ
Οἱ
γνῶμες τοῦ Δημοκρίτου ἀποσκοποὺν στὴ συγκρότηση μιᾶς πρακτικῆς
συμπεριφορᾶς στὸ πλαίσιο τῆς δημοκρατικὰ ὀργανωμένης κοινωνίας,
ὅπου κάποιος καλεῖται νὰ ἐπιλέξει τοὺς φίλους του, νὰ
ἀντιμετωπίσει τοὺς ἀσύνετους ἢ ἄδικους συμπολίτες του, νὰ
διαμορφώσει συγκεκριμένη στάση ἀπέναντι στὰ χρήματα καὶ τὸν
τρόπο τῆς ἀπόκτησής τους, νὰ διαγνώσει τὴν ἔκφραση φόβου ἢ
κολακείας ἐκ μέρους τῶν ἄλλων, νὰ ἐπιδείξει αὐτοσεβασμὸ στὴ λήψη
τῶν ἀποφάσεών του, νὰ προσδιορίσει τὴ θέση τῆς γυναίκας, νὰ
ἐκφράσει τὴν ἄποψή του γιὰ τὸν ἄρχοντα καὶ τὸν νόμο καί, τέλος,
νὰ ἀποφύγει τὴ διάπραξη ἀδικημάτων, ἀκόμη καὶ ἂν εἶναι βέβαιος
ὅτι δὲν πρόκειται νὰ τιμωρηθεῖ.
Δανιὴλ Ι. Ἰακὼβ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Σύμφωνα μὲ τὴ γνωστὴ ρήση τοῦ Κικέρωνα, ὁ Σωκράτης ὑπῆρξε ὁ
στοχαστὴς ἐκεῖνος ποὺ κατέβασε τὴ φιλοσοφία ἀπὸ τὰ ἀστέρια στὴ
γῆ ἤ, γιὰ νὰ διατυπώσουμε τὴν ὀξυδερκὴ κρίση τοῦ Ρωμαίου μὲ
σύγχρονους ὅρους: στὸν Σωκράτη ὀφείλεται ἡ μετάβαση τῆς
φιλοσοφίας ἀπὸ τὴν κοσμολογία στὴν ἀνθρωπολογία. Φαίνεται ὅμως
ὅτι ἡ μετάβαση αὐτὴ διαπιστώνεται, κατὰ τὴν ἴδια χρονικὴ
περίοδο, καὶ στὸν ἐλάχιστα νεότερο σύγχρονό του Σωκράτη, τὸν
Δημόκριτο ἀπὸ τὰ Ἄβδηρα, ἕναν πολυΐστορα διανοητὴ μὲ πολυσχιδὴ
πνευματικὴ δραστηριότητα, ποὺ καλύπτει, ἐκτὸς ἀπὸ τὴ μελέτη τῆς
φύσης, τοῦ σταθεροῦ ἐρευνητικοῦ ἀντικειμένου τῶν προσωκρατικῶν
φιλοσόφων, καὶ πολλοὺς ἄλλους τομεῖς τοῦ ἐπιστητοῦ (μαθηματικά,
γεωγραφία, μετεωρολογία, μουσική, γλωσσολογία, φιλολογία κ.ἄ.).
Σύμφωνα μάλιστα μὲ μία μαρτυρία τοῦ Ἀριστοτέλη, ὁ Δημόκριτος
ἐπιχείρησε, μολονότι μὲ πιὸ στοιχειώδη τρόπο, νὰ προτείνει
ὁρισμοὺς (π.χ. ἀπ. 256 ὁρισμὸς τῆς δικαιοσύνης ὡς ἐκτέλεσης τοῦ
πρέποντος), ὅπως ἐπιδίωξε συστηματικότερα καὶ ἀναλυτικότερα ὁ
Σωκράτης. Μιὰ δεύτερη χαρακτηριστικὴ ὁμοιότητα ἔγκειται στὸ
γεγονὸς ὅτι ἡ διάπραξη σφαλμάτων καὶ ἀδικιῶν ἀποδίδεται τόσο ἀπὸ
τὸν Σωκράτη ὅσο καὶ ἀπὸ τὸν Δημόκριτο (ἀπ. 83) στὴν ἄγνοια τοῦ
ἀνθρώπου. Ἡ βασικὴ διαφορὰ ἀνάμεσα στοὺς δύο κορυφαίους
στοχαστὲς ἐντοπίζεται στὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Σωκράτης, μὲ βάση
τουλάχιστον τὰ πλατωνικὰ κείμενα, ἀσχολήθηκε ἀποκλειστικὰ μὲ
φιλοσοφικὰ προβλήματα, ἐνῶ ὁ Δημόκριτος συνδύασε, ὅπως θὰ δοῦμε,
φυσικὴ καὶ ἠθική...
