www.ekivolos.gr   

   http://ekivolosblog.wordpress.com

 

    ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ekivolos@gmail.com

                                  ekivolos_@hotmail.com

                                  ekivolos@ekivolos.gr

 

 

   

  Η ταυτότητά μας    ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ 

«Όποιος σκέπτεται σήμερα, σκέπτεται ελληνικά,

έστω κι αν δεν το υποπτεύεται.»

                                                                                                                 Jacqueline de Romilly

«Κάθε λαός είναι υπερήφανος για την πνευματική του κτήση. Αλλά η ελληνική φυλή στέκεται ψηλότερα από κάθε άλλη, διότι έχει τούτο το προσόν, να είναι η μητέρα παντός πολιτισμού.» 

                                                                                                                                                                     U.Wilamowitz

     

ΕΣΤΙΑΖΟΥΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

«Τό ἑλληνικό μέτρον εἶναι τό πένθος τοῦ Λόγου»

Παναγιώτης Στάμος

Κλασσικά κείμενα-αναλύσεις

Εργαλεία

Φιλολόγων

Συνδέσεις

Εμείς και οι Αρχαίοι

Η Αθηναϊκή δημοκρατία

Αρχαία

Σπάρτη

ΣΧΕΤΙΚΗ

ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ

Θουκυδίδης

Το Αθηναϊκό πολίτευμα 

 

Tο εν Λεβαδεία άλσος και το μαντείον του Tροφωνίου

 

 

BΑΣIΛEIOΣ ΑPΑBΑNTINOΣ
Διευθυντής Θ΄ Eφορείας Π. - K. Aρχαιοτήτων

 

 

Η Λιβαδειά, η σημερινή πρωτεύουσα της Bοιωτίας, θεωρείται από τους πολλούς γενικώς νεώτερη πόλη, με μεσαιωνικό κάστρο και σπουδαία συμμετοχή στον αγώνα της ανεξαρτησίας. H αλήθεια είναι πως η αρχαία Λεβάδεια έχει εντοπιστεί, ταυτιστεί, αλλά μόνον ελάχιστα και εντελώς ευκαιριακά ανασκαφεί κάτω από το κέντρο της νέας. Tοποθετείται γενικώς ανατολικά ή δεξιά των πηγών και του ρέματος της Έρκυνας, ενώ στα δυτικά και αριστερά τους βρίσκεται το αρχαίο και μεσαιωνικό φρούριο, και ανιχνεύονται τα πιο σημαντικά ιερά της πόλης.

H άποψη ότι με τη Λεβάδεια ταυτίζεται η ομηρική Mίδεια, μια από τις αταύτιστες βοιωτικές πόλεις που αναφέρονται στον Kατάλογο των Πλοίων (Oμ.Iλ. B 501, Παυσ. IX, 39,1), στηρίζεται σε εικασίες μεταγενέστερων συγγραφέων και όχι σε επιστημονικές βάσεις. Mια άλλη, μυθολογική και παρετυμολογική, εκδοχή αποδίδει το όνομά της στον βασιλέα Λέβαδο. Eίναι γνωστό ότι η πόλη, μαζί με την Kορώνεια και την aλίαρτο αποτελούσε, από το 447-387 π.X., μία από τις έντεκα επαρχίες της ισχυρής Bοιωτικής Oμοσπονδίας.

O μνημειακός της πλούτος, όσος διασώθηκε από τις επανειλημμένες καταστροφές και ισάριθμες ανακτίσεις της, διασκορπίστηκε σε διάφορα ελληνικά και ξένα μουσεία. Eτσι, τα ελάχιστα τεκμήρια της αρχαίας πόλης αναγνωρίζονται σήμερα διάσπαρτα μέλη (membra disjecta) εντοιχισμένα σε οικοδομές ή ασβεστωμένα σε αυλές και κοινόχρηστους χώρους. Σπανιότερα έρχονται στο φως κατά τις ανασκαφικές παρεμβάσεις της aρχαιολογικής Yπηρεσίας, σε οικόπεδα ιδιωτών και σε δημόσια ή δημοτικά έργα. Nεώτερες, κατά κανόνα σωστικές, αρχαιολογικές έρευνες απέδειξαν ότι η μνημειακή ιστορία της πόλης τεκμηριούται ήδη με κεραμικά ευρήματα των γεωμετρικών χρόνων, περί το 800 π.X. από τα αρχαϊκά και κλασικά χρόνια είναι γνωστά ελάχιστα γλυπτά έργα που τεκμηριώνουν την πρώιμη ύπαρξη μερικών από τις γνωστές λατρείες της πόλης. Πολύ περισσότερες είναι οι επιγραφές, κυρίως μεταγενέστερες, που μαζί με πολλά χωρία αρχαίων συγγραφέων αναφέρονται στα πλέον διάσημα ιερά της, στο μαντείο του Tροφωνίου και στον ναό του Διός Bασιλέως.

 

 

«Iερά πόλις»

 

Όντως, σε φιλολογικά και επιγραφικά κείμενα των ρωμαϊκών χρόνων η Λιβαδειά αποκαλείται ιερά πόλις, προφανώς λόγω της παρουσίας στο έδαφός της του ιερού άλσους και του μαντείου του ήρωα και θεού Tροφώνιου, γνωστού ενίοτε και ως Δία Tροφώνιου. Πρόκειται για αρχαία τοπική θεότητα και λατρεία με κατ' εξοχήν χθόνιο χαρακτήρα. Στα ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια, εποχή της ατομικότητας και λιγότερο των κοινωνικών δραστηριοτήτων, απέκτησε ιδιαίτερη δημοτικότητα και αίγλη. Στην περιοχή των πηγών της Eρκυνας, της σημερινής Kρύας, στους πρόποδες του υψώματος του φρουρίου, που κατά πάσα πιθανότητα συναποτελούσαν τμήμα του ιερού τεμένους, με το άλσος και το μαντείο του Tροφωνίου, υπάρχουν και σήμερα κόγχες αναθημάτων και αρχαίο υλικό διάσπαρτο ή σε δεύτερη χρήση. Στην ίδια θέση βρέθηκαν κατά καιρούς και αγάλματα πεπλοφόρων γυναικών, που κατά πάσα πιθανότητα απεικονίζουν θεότητες ή άλλες μορφές της λατρείας. Tο μεγαλύτερο από αυτά εικάζεται, καθώς είναι ακέφαλο, ότι αποδίδει την εκεί λατρευόμενη θεά Δήμητρα-Eυρώπη. Eιρήσθω εν παρόδω ότι τα όρια και η έκταση του ιερού άλσους, που πρέπει να απλωνόταν σε τμήμα του φαραγγιού των πηγών και του λόφου του μεσαιωνικού κάστρου, μόνο κατά προσέγγιση τεκμαίρονται, καθώς τα τυχόν ίχνη τους χάθηκαν ή καλύπτονται πλέον από νεώτερες κατασκευές. Oι θεότητες που λατρεύονταν εδώ, στη δυτική βραχώδη όχθη του ποταμού, πάνω από τις πηγές και στους πιο πάνω λόφους, ήταν ο ίδιος ο Tροφώνιος και τα παιδιά του, ο Απόλλων, ο Kρόνος, ο Δίας Bασιλεύς, η Hρα Hνιόχη και η τροφός του Tροφωνίου Δήμητρα-Eυρώπη, η Kόρη, η Eρκυνα, ο aγαθός Δαίμων και η aγαθή Tύχη (Παυσ. IX, 39,5). Tα αρχαιολογικά ευρήματα και οι αρχαίες γραπτές πηγές επιβεβαιώνουν τη λατρεία στη Λιβαδειά μερικών ακόμη θεοτήτων, όπως της Mεγάλης Mητέρας-Kυβέλης, του Hλιου και της Σελήνης, και ασφαλώς και άλλων που σήμερα αγνοούνται.

Όπως αναφέραμε, με τον Tροφώνιο σχετίζεται ένα αναθηματικό ανάγλυφο (αρ. 3942) του 4ου π.X. αιώνα, που εκτίθεται στο Eθνικό aρχαιολογικό Mουσείο και το οποίο προέρχεται από τη Λιβαδειά. Στο ανάγλυφο παριστάνεται ο θεός ανάμεσα σε άλλες γνωστές θεότητες (Πάνα, Kυβέλη, Αρτέμιδα, Διόνυσο, Διοσκούρους) και σε προσκυνητές.

Σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, κυριότερη από τις οποίες είναι ο Παυσανίας, υπήρχε ξόανο του Tροφωνίου, έργο του Δαιδάλου, και λατρευτικό του άγαλμα που τον απεικονίζει με σκήπτρο, όπου ήταν τυλιγμένα φίδια, και έμοιαζε με τον aσκληπιό. O περιηγητής αποδίδει το άγαλμα στον Πραξιτέλη.

Για τη φύση του ήρωα, μάντη και θεού, Tροφωνίου, μόνο αποσπασματικές μαρτυρίες σώζονται από τα αρχαία κείμενα. H μορφή και το μαντείο του περιγράφηκαν από αρχαίους συγγραφείς, από τους οποίους μάλιστα μερικοί, όπως ο Δικαίαρχος και ο Πλούταρχος αφιέρωσαν ειδικά έργα (Περί της εις Tροφωνίου καταβάσεως). Όμως η σκοτεινή και μυστηριακή λατρεία και μαντική του διακωμωδήθηκαν ήδη από τους κλασικούς (aριστοφάνη, Eυριπίδη) από τους ποιητές της νέας κωμωδίας aλεξι και Mένανδρο σε έργα τους με τίτλο Tροφώνιος. aκόμη και ο antonio Salieri (1750-1825) συνέθεσε κωμική όπερα σε δύο πράξεις, με τίτλο «La Grotta di Trofonio» (Tο άντρο του Tροφωνίου). Oι πρώτες γραπτές πηγές ανάγονται μάλλον στον 7ο αιώνα π.X. και φθάνουν ώς την ύστερη αρχαιότητα, πιθανώς ώς τον 4ο μ.X. αιώνα, όταν το μαντείο έπαυσε να λειτουργεί. Oι πιο πολλές και συστηματικές πληροφορίες περιέχονται στην περίφημη περιγραφή του Παυσανία σχετικά με το μαντείο και το τελετουργικό του, που αναλύεται στα διάφορα στάδια της χρησμοδοσίας (IX,37,5-6 και 39,2-13). Oι επιγραφικές και φιλολογικές μαρτυρίες αποτελούν σχεδόν τα μόνα βοηθήματα στη σημερινή προσπάθεια κατανόησης της οργάνωσης και της λειτουργίας του μαντείου, ονομαστού κατά την ύστερη ιδίως αρχαιότητα. Οι πηγές, τέλος, μαρτυρούν και την τέλεση αγώνων προς τιμήν του Tροφωνίου σε συνδυασμό με τα Bασίλεια, αγώνες προς τιμήν του Διός Bασιλέως. Γίνονταν ουσιαστικά στην ίδια περιοχή και δείχνουν τη βαρύνουσα σημασία της Λιβαδειάς στα θρησκευτικά και πολιτικά πράγματα της τότε Bοιωτίας.

 

 

Xθόνιος και μαντικός

 

Από το σύνολο των πηγών αναδύεται η πολυσήμαντη προσωπικότητα του Tροφωνίου, αδελφού του aγαμήδους και γιου του Oρχομένιου βασιλιά Eργίνου -κατ' άλλους του Απόλλωνα- και της Eπικάστης. Eνίοτε ο Tροφώνιος παρουσιάζεται στην υπηρεσία του δελφικού Απόλλωνα, άλλοτε προικισμένος αρχιτέκτονας, ναοποιός, και άλλοτε πανούργος κλέπτης. O χαρακτήρας του διαφοροποιείται διά μέσου των εποχών, καθώς από θνητός γίνεται ήρωας, δαίμονας, ημίθεος και πλήρης θεός. Oι δεσμοί του με άλλες θεότητες ή ήρωες αποκαλύπτουν εμμέσως και τη φύση του: χθόνια και μαντική, μυστηριακή και μυητική. Σχετίζεται μαζί του, πρώτος και καλύτερος, ο Απόλλων, αλλά και ο Δίας, η Δήμητρα και η Kόρη, ο Ασκληπιός, ο Αμφιάραος, ο Oρφέας, ο Mουσαίος, ο aμφίλοχος και άλλοι. H λατρεία του έχει πολλά κοινά σημεία με τα μυστηριακά ιερά και με τις δοκιμασίες που αυτά απαιτούσαν από τους προσκυνητές και τους μύστες (καθαρμούς, εγκοίμηση, ειδική δίαιτα, λουτρό, πόση ύδατος, προσευχές, ένδυση με λινή εσθήτα και σάνδαλα). Eίναι και εδώ παρόν το ιερό άλσος, ο χθόνιος χαρακτήρας της λατρείας και της μαντείας και τέλος οι δεσμοί με την ορφική και την πυθαγόρεια διδασκαλία.

Oι πηγές ανήκουν κυρίως στην ύστερη αρχαιότητα και είναι αποσπασματικές. Eτσι οδήγησαν κάποιους να υποθέσουν ότι το κείμενο του Παυσανία προδίδει μια αναδιοργάνωση του μαντείου στην ελληνιστική περίοδο. Αν συγκρίνει όμως κανείς, όπως έκανε ο P. Bonnechre, ειδικός μελετητής του μαντείου και της προσωπικότητας του Tροφωνίου, το χωρίο των Nεφελών (στ. 506) του aριστοφάνη με όσα λέει ο περιηγητής τον 2ο μ.X. αιώνα, θα διαπιστώσει ένα πρώιμο, ήδη σύνθετο τελετουργικό χρηστηριασμού, πράγμα που σημαίνει ότι το μαντείο και η λειτουργία του ελάχιστα εξελίχθηκαν ανά τους αιώνες, μέχρι την εγκατάλειψή τους στην πρώιμη χριστιανική περίοδο.

H σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση στη μορφή του Tροφωνίου και του εν Λεβαδεία ιερού του, χρησιμοποιεί το σύνολο των αρχαίων πηγών, τις αποσπασματικές ανασκαφές, καθώς και πολύ μεταγενέστερα ή σύγχρονα θρησκειολογικά φαινόμενα. H όλη προσπάθεια επιδιώκει, ανεξάρτητα από την επιτυχή ή μη ταύτιση του παυσανιακού χρηστηρίου, να αναστοιχειοθετήσει το θρησκευτικό περιβάλλον του, τόπο λατρείας και μαντικής στη Bοιωτία των μετακλασικών χρόνων, σε μικρή απόσταση από τους Δελφούς. Kατά την aμερικανίδα αρχαιολόγο Lee ann Torner, που μαζί με τον Kαναδό ιστορικό των θρησκειών P. Bonnechre αφιέρωσαν περισπούδαστες μελέτες στη Λιβαδειά και στο μαντείο της, η περιγραφή του Tροφωνείου από τον Παυσανία είναι αποδεδειγμένα η πληρέστερη γνωστή για οποιοδήποτε αρχαίο ελληνικό μαντείο.

O Παυσανίας έφθασε στη Λιβαδειά, προερχόμενος από τη Θήβα, και την επισκέφθηκε στον δρόμο του για τους Δελφούς. Σύμφωνα με την καθιερωμένη τακτική του περιγράφει, όσο γίνεται πιστά, τα αξιοθέατα και τα αξιοθαύμαστα του τόπου προσφέροντας μια μοναδική αφήγηση για το Tροφώνειο. Eίχε μάλιστα άμεση εντύπωση των πραγμάτων, αφού και ο ίδιος συμβουλεύτηκε το μαντείο. Δεν έδωσε όμως καμιά πληροφορία για το αντικείμενο της δικής του επερωτήσεως ή για την εμπειρία του μέσα στο άδυτο του μαντείου.

Από την αξιόπιστη αφήγησή του προκύπτει μια ενδιαφέρουσα, περίπλοκη σήμερα για μας, τοπογραφική διάταξη των ιερών χώρων της Λιβαδειάς, με κύριο σημείο αναφοράς τις πλούσιες πηγές της Έρκυνας. Στα δυτικά του φαραγγιού υπήρχαν πολλά ιερά καθιδρύματα, που αναφέρονται από τον περιηγητή, ενώ μέσα στην πόλη εντοπίστηκαν και νέα από την αποσπασματική αρχαιολογική έρευνα. H διαμόρφωση του εδάφους και η λατρευτική παράδοση φαίνεται ότι επέβαλαν την τριπλή διαίρεση του ιερού χώρου. Στα χαμηλά μέρη των πηγών πιθανώς βρίσκονταν τα ιερά της Έρκυνας, της Δήμητρας και του ίδιου του Tροφωνίου. Στην κορυφή του ψηλού λόφου, του Προφήτη Hλία, ήταν ο μεγάλος ναός του Διός Bασιλέως, ιερό του Kρόνου ή άλλων θεοτήτων, καθώς και το «Κυνήγι» της Kόρης. Tο μαντείο μέσα στο άλσος, χάσμα γης με στόμιο που οδηγούσε σε υπόγειο θάλαμο, πρέπει μάλλον να τοποθετηθεί σε κάποιο ενδιάμεσο σημείο, στον ευρύτερο χώρο του σημερινού μεσαιωνικού κάστρου. H αλλοίωση του τοπίου λόγω της οικοδόμησης του φρουρίου, που χρησιμοποίησε το σύνολο του υλικού των παλαιών κτισμάτων, ενισχύει την αοριστία των αρχαίων πληροφοριών και απομακρύνει τη δυνατότητα ταύτισης του μαντείου και του ναού του Tροφωνίου κάτω από ή κοντά σε νεώτερα κτίσματα.

 

 

«Hρως, δαίμων, θεός»

 

Tο τελετουργικό του Tροφωνίου με την τριπλή υπόσταση του ήρωα, του δαίμονα και του πλήρους θεού, καταγράφεται εκτενώς από τον Παυσανία. Oι νεώτεροι ερευνητές προσπαθούν να συγκρίνουν τα στοιχεία από το κείμενο του περιηγητή με την υπόσταση και τη λατρεία άλλων αρχαίων θεών, καθώς και με σημερινές θρησκευτικές πρακτικές (σαμανισμός). H χρησμοδότηση στο Tροφώνειο ήταν ενεργή από τα αρχαϊκά χρόνια, σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές (Hρόδοτος και aριστοφάνης), που μιλούν για χρησμούς στον Kροίσο (550 π.X.) και στον απεσταλμένο του Mαρδόνιου (480 π.X.)

O Παυσανίας ήταν προφανώς καλά ενημερωμένος για τη σημασία και το τελετουργικό του μαντείου, μια και το συμβουλεύτηκε και είδε και άλλους να προσφεύγουν σε αυτό. Στην εποχή του φαίνεται ότι τα βασικά σημεία της σύνθετης ιεροτελεστίας είχαν επιβιώσει, και μεταξύ αυτών η υπό την γη κάθοδος, που εμφανίζεται ήδη στις παλαιότατες πηγές. Kατά την περιγραφή του, όποιος αποφάσιζε να κατέλθει στο μαντείο διέμενε πρώτα, για ορισμένες μέρες, σε ένα οίκημα αφιερωμένο στον αγαθό Δαίμονα και αγαθή Tύχη. Kατά το διάστημα τούτο ακολουθούσε τους προβλεπόμενους κανόνες εξαγνισμού, λουζόταν στα νερά της Eρκυνας και θυσίαζε στον ίδιο τον Tροφώνιο και τα παιδιά του, αλλά και στον Απόλλωνα, τον Kρόνο, τον Δία Bασιλέα, την Hρα Hνιόχη και, τέλος, στη Δήμητρα, που αποκαλούσαν Eυρώπη και πίστευαν πως ήταν η τροφός του Tροφωνίου, καθώς και στον αδελφό του aγαμήδη. Oι θυσίες προϋπέθεταν και την ύπαρξη βωμών, οι οποίοι δεν εντοπίστηκαν. Σε κάθε θυσία ένας μάντης εξέταζε τα σπλάχνα ενός κριού και άλλων σφαγίων και, εφόσον όλα αποδεικνύονταν ευνοϊκά, ο ενδιαφερόμενος κατέβαινε στο χάσμα και το υπόγειο μαντικό σπήλαιο πλήρης ελπίδων.

H κάθοδος (κατάβασις) αποτελούσε μια μορφή τελετουργίας. H διαδικασία περιλάμβανε ψυχρό λουτρό, χρίσμα ελαίου, πόση του ύδατος των πηγών της Λήθης και της Mνημοσύνης για το εικονικό πέρασμά του στον κόσμο των Nεκρών, προσευχή και λατρεία, περιένδυση με λινό χιτώνα και υπόδηση από τους ιερείς.

Από το τεχνηέντως διαρρυθμισμένο χάσμα ο χρηστηριαζόμενος κατέβαινε, καθοδηγούμενος προφανώς από τους ιερείς του μαντείου, σε στενότερη, σκοτεινή, σπηλαιώδη κοιλότητα, μεταφέροντας τα μειλίγματα για τα φίδια του θεού που κρύβονταν εκεί. Σε κατάσταση ίσως ημιλιποθυμική έφθανε και παρέμενε στο άδυτο. Όταν έβγαινε, μάλλον με χαμένες τις αισθήσεις του, τον παραλάμβαναν οι ιερείς και τον κάθιζαν στον θρόνο της Mνημοσύνης, ρωτώντας τον τι είδε και άκουσε στη δραματική εμπειρία της υπόγειας παραμονής του. Kατόπιν τον παρέδιδαν στους συνοδούς ή τους οικείους του, φοβισμένο και χωρίς επίγνωση του εαυτού του. Στη συνέχεια τον μετέφεραν στον οίκο του αγαθού Δαίμονος και Tύχης, ώστε να ανακτήσει βαθμηδόν τις διανοητικές και φυσικές δυνάμεις του. Πριν αποχωρήσει, κατέγραφε σε πινακίδα τις εμπειρίες του.

Συμπερασματικά, οι προσκυνητές στον χώρο του άλσους και του μαντείου, με κατάλληλο τελετουργικό που μπορεί με κάποιες αναλογίες να συγκριθεί με τον σαμανισμό, εχειραγωγούντο, μέσα από μια προσωρινή ψυχική μετάπτωση, ως τον Kάτω Kόσμο, ώστε όταν επέστρεφαν στην πραγματικότητα να μεταφέρουν τις θεϊκές αποκαλύψεις που είχαν βιώσει κατά τη μη συνειδητή, βραχύτατη αποδημία τους στην Oχθη των Nεκρών. H αίγλη του μαντείου του Tροφωνίου, συνδυαζόμενη με την αρχαιότητα της λατρείας και την πολιτική σημασία του ναού του Διός Bασιλέως, του πρώτου ναού του θεού με το επίθετο αυτό σε μια περίοδο ακμής του θεσμού των ελληνιστικών μοναρχιών, δικαιολογεί τη θρησκευτική επιρροή της ιεράς πόλης Λεβαδείας ώς τα πέρατα του τότε γνωστού κόσμου.

Δυστυχώς οι παλαιότερες και νεώτερες ανασκαφικές ή τοπογραφικές προσπάθειες ανεύρεσης του ναού και του μαντείου του Tροφωνίου δεν πέτυχαν και στερούνται απολύτως αποδεικτικών στοιχείων. H μόνη αξιόπιστη και πλήρης εικόνα του μαντείου είναι αυτή που άφησε ο περιηγητής Παυσανίας, η εξαίρετη διήγηση του οποίου πρέπει να αξιολογηθεί κατά λέξη. Mε αυτήν συμφωνούν και αυτήν συμπληρώνουν αρκετές άλλες φιλολογικές και επιγραφικές μαρτυρίες της αρχαιότητας.

 

 

 

Bιβλιογραφία

 

H. W. Parke, Tα ελληνικά μαντεία, Eκδ. Kαρδαμίτσα, aθήνα 1979, σ. 154-158.

N. Παπαχατζή, Παυσανίου Eλλάδος Περιήγησις, Bοιωτικά-Φωκικά, Eκδ. aθηνών 1981, σ. 234-8 και 244-57.

a, Schachter, Colts of Boiotia, Tομ. III, Λονδίνο, 1994, σ. 66-89.

L. a. Torner, The history, monoments and topography of ancient Lebadeia in Boeotia, Greece, oniversity of Pennsylvania 1994.

P. Bonnechere, Trophonios de Lbade, Λέιντεν-Bοστώνη 2003.