www

Ἡ φιλοσοφία, τὸ κατόρθωμα κατ’ ἐξοχὴν τοῦ ἑλληνικοῦ πνεύματος, ἐμφανίζεται ἱστορικά, ἢ καὶ στὴν οὐσία της, σὲ διάταση ὀξύτατη πρὸς δύο ἔνδοξους κλάδους του ἐπίσης, τὴν ποίηση καὶ τὴ ρητορική.

Ὁ Ξενοφάνης ἐπικρίνει τὸν Ὅμηρο καὶ τὸν Ἡσίοδο, ὁ Ἡράκλειτος κατηγορεῖ τὸν Ὅμηρο καὶ τὸν Ἀρχίλοχο. Ὁ Πλάτων ἐμβαθύνει τὴν ἀντίθεση τῆς φιλοσοφίας πρὸς τὴν ποίηση, ἂν καὶ διαδηλώνει ἐπίσης τὴν προσωπικὴ κλίση του γιὰ τὴν ποίηση, ἀλλὰ καὶ τὴν παραδοχή της μερικὰ στὴν ἰδανικὴ πολιτεία[1] . Προβάλλει ὅμως ὁ Πλάτων πολὺ ἔντονα καὶ τὴν ἀντίθεση τῆς φιλοσοφίας πρὸς τὴ ρητορική, ἰδιαίτερα στὸ νεανικὸ ἔργο του Γ ο ρ γ ί α ς, ἐνῶ γίνεται καὶ πρὸς τὴ ρητορικὴ ἀνεκτικώτερος σὲ μεταγενέστερα ἔργα του, ὅπως ὁ Φ α ῖ δ ρ ο ς καὶ προπάντων ὁ Π ο λ ι τ ι κ ό ς.

Ὁ Ἀριστοτέλης ἐπιδίωξε νὰ καταξιώσει φιλοσοφικὰ τὴν ποίηση, μὲ τὸ ἔργο του Π ο ι η τ ι κ ή, ἀνταπόκριση κάπως στὴν πρόκληση τοῦ διδασκάλου του, καὶ ἀκόμη ἐπιδίωξε νὰ καταξιώσει κάπως καὶ τὴ ρητορική, μὲ τὸ ἔργο του Ρ η τ ο ρ ι κ ή. Ὁ Πλάτων ἀφῆκε συχνὰ τὴν ποιητικὴ ἐμπνοή του νὰ χορηγεῖ ἔξοχο κάλλος στὰ ἔργα του. Ὁ Ἀριστοτέλης δὲν ἦταν ἄμοιρος ἀπὸ ρητορικὴ δεινότητα, ἐφόσον τουλάχιστον σὲ κάποια ἔργα του ὑπῆρχε, κατὰ μαρτυρία τοῦ Κικέρωνος, fluraen aureum eloquentiae.

Ἡ ποίηση, ἕως τὴν ἐποχὴ τοῦ Πλάτωνος, εἶχε ὑπάρξει κύρια πηγὴ τῆς παιδείας τῶν Ἑλλήνων, ἐνῶ καὶ ἀποτελοῦσε, ἀκόμη καὶ πολὺ ἀργότερα, πνευματικὴ λειτουργία ὑψηλῆς κοινωνικῆς ψυχαγωγίας. Ἡ ρητορική, ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ Περικλέους, εἶχε εἰσβάλει ὁρμητικὰ στὴν πολιτικὴ ζωή, ἀλλὰ καὶ στὴν παιδεία τῶν Ἀθηναίων[2] καὶ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων, καὶ εἶχε μάλιστα, προπάντων αὐτή, καταστήσει τὴ Ρόδο τῶν δύο τελευταίων π.Χ. αἰώνων παιδευτήριον τῆς Ἑλλάδος, ὅπου ἐμαθήτευσαν καὶ διάσημοι ἄνδρες τῆς Ρώμης καὶ οἰκειώθηκαν αἴσια μὲ τὸ ἑλληνικὸ πνεῦμα καὶ συνέβαλαν στὴν διάδοσή του πρὸς τὴ Δυτικὴ Εὐρώπη[3].

Ὁ Ἐμπεδοκλής, ὁ μέγας Ἀκραγαντίνος, ὁ θρυλικὸς αὐτὸς ἥρωας τοῦ πνεύματος[4], εἶχε μὲ τὸ ἔργο του καὶ μὲ τὴ δράση του καὶ στὴν ὕπαρξή του πραγματώσει ἔκπαγλα τὴ σύνθεση τῆς φιλοσοφίας μὲ τὴν ποίηση καὶ μὲ τὴν ρητορική. Ἡ φιλοσοφία καὶ ἡ ποίηση ἐνυπάρχουν ἒκδηλα στὸ κερματισμένα ἔστω διασωσμένο ἔργο του. Ὁ Ἀριστοτέλης τὸν ἀναγορεύει «εὑρέτην» τῆς ρητορικῆς. Μαθητής του ἄλλωστε ὑπῆρξε καὶ ὁ Γοργίας, ὁ ρητορικώτερος τῶν ρητόρων καὶ σοφιστῶν, ὁ διδάσκαλος καὶ τοῦ Ἰσοκράτους.

Μαθητὴς κριτικὸς τοῦ Παρμενίδου, ὁ Ἐμπεδοκλής[5], θαυμαστῆς ὅμως καὶ τοῦ Πυθαγόρου —ἀλλὰ καὶ γνώστης ἐπίσης τῆς φιλοσοφίας τῶν Μιλησίων καὶ τοῦ Ἡρακλείτου— εἶχε πιθανότατα συναντήσει τὸν Αἰσχύλο, πρεσβύτερό του κατὰ σαράντα χρόνια, καὶ εἶχε κάπως ἐνωτισθεῖ τὸν φιλοσοφικὸ σὲ πολλὰ ποιητικὸ λόγο του. Ἂς μὴ λησμονεῖται, ὅτι ὁ μαραθωνομάχος Ἀθηναῖος μεγαλόπνευστος ποιητὴς ἔζησε τὴν τελευταία περίοδο τοῦ βίου του ἐγγύς τῆς πατρίδας τοῦ Ἐμπεδοκλέους, στὴν Γέλα, ἡγετικὴ πόλη τῶν Ἑλλήνων τῆς Σικελίας στὴ νικηφόρο ἄμυνά τους ἐναντίον τῶν Καρχηδονίων τὰ χρόνια 480-479 π.Χ.

Μὲ τὴ σημερινὴ ἀνακοίνωσή μου παρουσιάζω ἑρμηνεία στίχων τῶν δύο φιλοσοφικῶν ἐπῶν τοῦ Ἐμπεδοκλέους, διορθωτική, πιστεύω, συνηθισμένων ἑρμηνειῶν τους, μειωτικῶν τοῦ πνευματικοῦ βάρους τους...

Λήψη του αρχείου-pdf

* c. DESPOTOPOULOS, Sur la philosophic d’Empedocle

[1] Βλ. Δεσποτοπούλου, Μελετήματα Φιλοσοφίας II, 1980, σ. 41-85, Πολιτική Φιλοσοφία τοῦ Πλάτωνος, 1980, σ. 108.

[2]Βλ. Jacqueline de Romilly, Les grands sophistes dans l’Athfenes de Pericles, 1988, p. 78-114.

[3] Βλ. Δεσποτοπούλου, Δοκίμια, 1986, σ. 109-110

[4] Καὶ στοὺς Νεώτερους Χρόνους ὁ βίος του καὶ τὸ έργο του ὑπῆρξαν θέμα έμπνευστικὸ ποιητῶν καὶ συγγραφέων, ὅπως ὁ Holderlin, ὁ Nietzsche, ὁ Romain Roland.

[5] Βλ. Δεσποτοπούλου, Φιλοσοφία καὶ Διαλεκτική, 1990, σ. 80-87.

ΕΣΤΙΑΖΟΥΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ
«Τό ἑλληνικό μέτρον εἶναι τό πένθος τοῦ Λόγου» *Παναγιώτης Στάμος*
Κλασσικά κείμενα-αναλύσεις	Εργαλεία Φιλολόγων	Συνδέσεις	Εμείς και οι Αρχαίοι	Η Αθηναϊκή δημοκρατία
Αρχαία Σπάρτη	ΣΧΕΤΙΚΗ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ		Θουκυδίδης	Το Αθηναϊκό πολίτευμα