Η ΠΟΛΙΣ-ΚΡΑΤΟΣ : ΠΑΡΑΓΩΓΟ ΚΑΙ
ΠΑΡΑΓΩΝ
ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Μιχαήλ Σακελλαρίου
…Ἡ λέξη π ό λ ι ς σήμαινε ἀρχικὰ «ἀκρόπολη». Ἔπειτα πῆρε τὴ
σημασία τοῦ οἰκισμοῦ ποὺ προστατευόταν ἀπὸ ἀκρόπολη. Στὴ
συνέχεια χαρακτήρισε τὸ κράτος ποὺ ὀργανώθηκε γύρω ἀπὸ ἕναν
τέτοιον οἰκισμό. Ἀργότερα τὴ βλέπουμε νὰ δηλώνει τὸ κράτος
γενικά. Παράλληλα συναντοῦμε τὴ λέξη π ό λ ι ς νὰ
χρησιμοποιεῖται γιὰ ἀνθρώπινες ὁμάδες: τοὺς κατοίκους μίας
πόλεως· τοὺς πολίτες καὶ γενικότερά τους ὑπηκόους ἑνὸς κράτους
τύπου πόλεως. Ἡ ἴδια προσέλαβε ἀκόμη τὶς σημασίες «ἐκκλησία τοῦ
δήμου», «πολιτικὰ δικαιώματα», «πολιτικὸς βίος», «ἐπικράτεια»
καὶ ἄλλες, ποὺ παραλείπω, γιατί δὲν ἀνήκουν στὸ πολιτικὸ
λεξιλόγιο. Μετὰ τὴν ἀρχαιότητα ἡ λέξη π ό λ ι ς ἔχασε ὅλες τὶς
πολιτικὲς σημασίες της καὶ περιορίσθηκε στὴ σημασία τοῦ ἀστικοῦ
οἰκισμοῦ, μὲ τὴν ὁποία χρησιμοποιεῖται ὡς σήμερα. Ἄλλα δεδομένα
μᾶς δείχνουν, πῶς ἀντιλαμβάνονταν οἱ ἀρχαῖοι τὸ κράτος ποὺ
ὀνόμαζαν μ’ αὐτὴ τὴ λέξη: 1) Ὁ Ἀριστοτέλης ὁρίζει αὐτὸ τὸ κράτος
ὡς εἶδος κ ο ι ν ω ν ί α ς, δηλαδὴ ὡς κοινότητα ἀνθρώπων, στὴν
ὁποίαν ὑπάγει ἄλλοτε τοὺς πολίτες, ἄλλοτε τοὺς ἴδιους καὶ τὰ
μέλη τῶν οἰκογενειῶν τους, ἄλλοτε ὅλους τους ἐλεύθερους, ἄλλοτε
καὶ τοὺς δούλους. 2) Οἱ ἀρχαῖοι ὀνόμαζαν τὰ κράτη π ό λ ε ω ν
ὄχι μὲ τὸ ὄνομα τῶν ἀντιστοίχων οἰκισμῶν (π.χ. Ἀθῆναι,
Κόρινθος), οὔτε μὲ τὸ ὄνομα τῶν ἀντιστοίχων περιφερειῶν (π.χ.
Ἀττική, Κορινθία), ἀλλά μὲ τὸ ἐθνικὸ τῶν πολιτῶν ἤ, γενικότερα,
τῶν κατοίκων (π.χ. Ἀθηναῖοι, Κορίνθιοι). 3) Οἱ ἴδιοι δὲν εἶχαν
τὴν ἔννοια τοΰ κράτους ὡς ὀντότητος διαφορετικῆς ἀπὸ τοὺς
πολίτες του οὔτε τὴν ἔννοια τῆς δημόσιας περιουσίας, τὴν ὁποία
θεωροῦσαν κοινὴ περιουσία τῶν πολιτῶν. Ἀπὸ αὐτὰ τὰ δεδομένα
προκύπτει ὅτι οἱ ἀρχαῖοι ταύτιζαν τὸ κράτος τύπου πόλεως μὲ μία
ὁμάδα ἀνθρώπων. Τὸ ἀκριβὲς περίγραμμα αὐτῆς τῆς ὁμάδας, ρευστὸ
στὰ ἀριστοτελικὰ κείμενα καὶ ἀσαφὲς μέσα ἀπὸ τὰ ἄλλα δεδομένα,
ὁρίζεται ἀπὸ ἄλλα στοιχεῖα: Πλεῖστα ἀρχαῖα χωρία μαρτυροῦν τὸ
συμβιβαστὸ τοῦ κράτους πόλεως μὲ τὴν παραδοσιακὴ βασιλεία,
δηλαδὴ μὲ πολίτευμα χωρὶς πολίτες. Ἄρα ἡ κοινότητα ποὺ
ἀποτελοῦσε τὸ κράτος πόλεως ἦταν εὐρύτερη ἀπὸ τὰ ἄρρενα ἐνήλικα
μέλη της, τοὺς πολίτες τῶν ἀβασίλευτων καθεστώτων. Ἀπὸ ἄλλη
πλευρὰ ἔχουμε ἐνδείξεις ὅτι αὐτὴ ἡ κοινότητα δὲν περιλάμβανε
τοὺς μετοίκους καὶ τοὺς δούλους.
Ὅπως τὰ κράτη τύπου π ό λ ε ω ς, ἔτσι καὶ τὰ κράτη τύπου ἔ θ ν
ο υ ς συνέπιπταν μὲ μία κοινότητα, ἡ ὁποία ἦταν ἕνα «ἔθνος»
δηλαδὴ ἕνα φύλο, ὅπως λέμε σήμερα. Ἡ ταύτιση κράτους καὶ ὁμάδας,
σ’ αὐτὴ τὴν περίπτωση, μαρτυρεῖται ἀπὸ τὴ διπλὴ σημασία τοῦ ὅρου
ἔθνος, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι τὰ κράτη ἐθνῶν, ὀνομάζονταν,
ὅπως καὶ οἱ π ό λ ε ι ς, μὲ ἐθνικὰ ὀνόματα: Μακεδόνες,
Μολοσσοί.
Τὰ κράτη ποὺ χαρακτηρίζονταν ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους σ υ σ τ ή μ α τ
α δ ή μ ω ν περιλάμβαναν δήμους, δηλαδὴ κῶμες. Καὶ αὐτὰ
δηλώνονταν μὲ ἐθνικὰ ὀνόματα: Ἡραιεῖς, Δυμαῖοι.
Μὲ τὸν ἴδιον τρόπο ἐκφέρονταν καὶ τὰ κ ο ι ν ά, ποὺ ἠσαν
ὁμοσπονδίες ἤ συνομοσπονδίες πόλεων: Φωκεῖς, Βοιωτοί, Αἰτωλοί,
Ἀχαιοί.
Ὅλα λοιπὸν τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ κράτη, ποὺ ἀναλύσαμε, ἁπλά καὶ
ὁμοσπονδιακά, ταυτίζονταν μὲ μία κοινότητα, τὴν κοινότητα τῶν
πολιτῶν καὶ τῶν μελῶν τῶν οἰκογενειῶν τους. Βέβαια, αὐτὴ ἡ
διαπίστωση ἀφορᾶ στὴν τυπικὴ διάσταση τοῦ ἀρχαίου ἕλληνικοῦ
κράτους, ὅπως καὶ στὴν ἰδέα ποὺ εἶχαν γιὰ τοῦτα τὰ κράτη τοὺς οἱ
ἀρχαῖοι Ἕλληνες. Οἱ ἴδιοι διέστελλαν ἀπὸ τὸ κράτος τοὺς φορεῖς
τῆς ἐξουσίας μέσα στὸ κράτος. Γιὰ νὰ ἀποδώσουν αὐτὴν τὴν ἔννοια,
ἔπλασαν τὸν ὅρο π ο λ ί τ ε υ μ α, ποὺ δὲν πρέπει νὰ τὸν
καταλαβαίνουμε μὲ τὴ σύγχρονή του σημασία. Ἡ σημερινὴ ἔννοια
«πολίτευμα» ἀποδιδόταν ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους μὲ τὸν ὅρο π ο λ ι τ ε
ί α. Ὁ ὅρος π ο λ ί τ ε υ μ α ὁρίσθηκε ἀπὸ τὸν Ἀριστοτέλη ὡς «τὸ
κύριον της πόλεως», τὸ στοιχεῖο ποὺ κυριαρχεῖ μέσα στὸ κράτος. Ὁ
ἴδιος εἶπε ὅτι αὐτὸ τὸ στοιχεῖο ταυτιζόταν ἄλλοτε μὲ ἕναν
ἄνθρωπο, ἄλλοτε μὲ λίγους καὶ ἄλλοτε μὲ πολλούς. Ἕνας: ἦταν ὁ
παραδοσιακὸς βασιλέας ἤ ὁ τύραννος· λίγοι: οἱ πολίτες μίας
ὀλιγαρχίας· πολλοί: οἱ πολίτες στὴ δημοκρατία.
Ἕνας ἦταν καὶ ὁ ἑλληνιστικὸς μονάρχης. Ἀλλ’ αὐτὸς δὲν ἦταν τὸ «κύριον»
στὸ ἐσωτερικὸ μιᾶς κοινότητας ποὺ ταυτιζόταν μὲ τὸ κράτος· ἦταν
τὸ ἴδιο τὸ κράτος. Γιὰ τοῦτο οἱ ἀρχαῖοι δὲν ἔπλασαν ἰδιαίτερον
ὅρο γιὰ τὶς ἑλληνιστικὲς μοναρχίες, ἀλλά τὶς δήλωναν συνοπτικὰ
μὲ τὸν ὅρο «οἱ βασιλεῖς» καὶ κάθε μία χωριστὰ μὲ τὸ ὄνομα τοῦ
ἑκάστοτε ἡγεμόνα: βασιλεὺς Πτολεμαῖος, βασιλεὺς Ἀντιοχος.
Συνοψίζουμε: τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ κράτη, ἀντίθετα μὲ τὴ ρωμαϊκὴ
res publica καὶ τὰ γνώριμα σὲ μᾶς κράτη τῶν νεωτέρων χρόνων,
ταυτίζονταν μὲ φυσικὰ πρόσωπα: μὲ ἕνα φυσικὸ πρόσωπο ἡ
ἑλληνιστικὴ μοναρχία· μὲ μία κοινότητα τὰ παλαιότερα ἀπὸ αὐτὴν
ἑλληνικὰ κράτη. Αὐτὲς οἱ κοινότητες ἦσαν δύο εἰδῶν: οἱ
κοινότητες ποὺ ταυτίζονταν μὲ κράτη ἐθνῶν εἶχαν φυλετικὴ
ὀντότητα· οἱ κοινότητες ποὺ ταυτίζονταν μὲ κράτη πόλεων ἤ
συστημάτων δήμων ἤ ἁπλῶν δήμων εἶχαν συγκροτηθεῖ κατὰ χώραν, ἀπὸ
συνοίκους, τὰ πρῶτα μέσα καὶ γύρω ἀπὸ μιὰ πόλη, τὰ ἄλλα σὲ μία
περιοχὴ χωρὶς πόλη. Οἱ κοινότητες ποὺ ταυτίζονταν μὲ κ ο ι ν ὰ
εἶχαν διπλὴ ἰδιότητα: ἦσαν ἔθνη, ἀπὸ τὴν καταγωγή τους, καὶ
ἄθροισμα τῶν μελῶν τῶν ὁμόσπονδων τοπικῶν κοινοτήτων.
Τὰ παλαιότερα ἀπὸ τὰ κράτη τύπου πόλεως ἱδρύθηκαν ἀπὸ ὁμάδες
μεταναστῶν ἤ προσφύγων ποὺ εἶχαν ἀποσπασθεῖ ἀπὸ τὰ μητρικὰ ἔθνη
τους, κατὰ τὶς μετακινήσεις ποὺ σημειώθηκαν ἀνάμεσα στὸ 1125 καὶ
στὸ 900 π.Χ. Οἱ περισσότερες ἀπὸ αὐτὲς τὶς ὁμάδες μεταναστῶν
ἀνῆκαν στὸ δωρικὸν ἔθνος, ποὺ διασπάσθηκε σὲ πολλὰ μικρὰ τμήματα
καὶ αὐτὰ ἔδωσαν νέα σειρὰ μεταναστῶν. Ὁμάδες προσφύγων,
ἐκτοπισμένων ἀπὸ τοὺς Δωριεῖς καὶ ἄλλα μεταναστευτικὰ φύλα,
τράπηκαν πρὸς τὶς Κυκλάδες, τὰ νησιὰ καὶ τὰ παράλια του
Ἀνατολικοῦ Αἰγαίου, τὴν Κύπρο. Οἱ ὁμάδες τῶν μεταναστῶν ἤ τῶν
προσφύγων ἵδρυαν ἀμέσως κράτη στοὺς τόπους τῆς ἐγκαταστάσεώς
τους. Τοῦτο μαρτυρεῖται ἀπὸ διάφορες παραδόσεις· εἶναι ὅμως καὶ
εὔλογο: οἱ ἐπήλυδες ἀντιμετώπιζαν σοβαρὰ προβλήματα ἐσωτερικῆς
ὀργανώσεως καὶ διοικήσεως καὶ κρίσιμο πρόβλημα ἀσφαλείας· δὲ θὰ
μποροῦσαν νὰ ἐπιβιώσουν χωρὶς τὴν ἀνάπτυξη κρατικοῦ μηχανισμοῦ.
Αὐτά τὰ κράτη ἔγιναν σχεδὸν ἀμέσως ἤ ἀργότερα κράτη τοῦ τύπου
πόλεως. Προϋπόθεση αὐτῆς τῆς ἐξελίξεως ἦταν ἡ ἀνάπτυξη τοῦ
μοναδικοῦ ἤ τοῦ κύριου οἰκισμοῦ τους σὲ πόλη. Γιὰ νὰ γίνει τοῦτο
τὸ τελευταῖο, χρειάζονταν δύο πράγματα: προστασία αὐτοῦ του
οἰκισμοῦ ἀπὸ ἀκρόπολη καὶ ἐγκατάσταση σ' αὐτόν τῆς κυβερνήσεως.
Ἡ ἀνάπτυξη παραγωγικῶν δραστηριοτήτων δευτερογενῶν καὶ
τριτογενῶν καθὼς καὶ ἡ οἰκιστικὴ παράμετρος δὲν ἀποτελοῦσαν
ἀπαραίτητα χαρακτηριστικά της ἀρχαίας πόλης…
