Άτομο και δημοκρατία: Η θέση του
«μεγάλου ανδρός»
(αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του
Vincent Azoulay
- ΠΕΡΙΚΛΗΣ
Η Αθηναϊκή δημοκρατία υπό τη
δοκιμασία του μεγάλου ανδρός-)
Φτάνοντας
στο τέλος αυτής της βιογραφικής Οδύσσειας, απομένει πλέον, αν
όχι να επιστρέφουμε στις ακτές της Ιθάκης, να επανέλθουμε στα
ερωτήματα που αποτέλεσαν την αφετηρία για το ταξίδι. Ο Περικλής
ήταν ένας πανίσχυρος ηγέτης ή απλώς μια φευγαλέα μορφή; Ποια
είναι η σχέση ανάμεσα στη δράση του στρατηγού και τη λαϊκή
βούληση; Μπορεί κανείς να περιοριστεί στην ωμή διαπίστωση του
Θουκυδίδη, στο τέλος της εγκωμιαστικής του νεκρολογίας: («Το
πολίτευμα λεγόταν μεν δημοκρατία, στην πραγματικότητα όμως
διαμορφωνόταν σε διακυβέρνηση από τον πρώτο πολίτη»).
Διαβάζοντας τους αρχαίους συγγραφείς, δεν χωρεί αμφιβολία. Η
μοναρχία του Περικλή έγινε αντικείμενο θεωρητικής ανάλυσης από
τον Θουκυδίδη· έγινε επίσης ένα από τα αγαπημένα μοτίβα των
κωμικών ποιητών, που ήταν πάντα πρόθυμοι να τον παρουσιάσουν ως
αδίστακτο τύραννο. Οι θαυμαστές και οι επικριτές του είναι
διατεθειμένοι να συμφωνήσουν σε ένα και μόνο σημείο: την
κυρίαρχη θέση του στην πόλη. Οι μεν, όπως ο Θουκυδίδης, τον
παρουσιάζουν ως ηγεμόνα που ευεργέτησε την πόλη, οι δε ως
επικίνδυνο τύραννο που διέφθειρε τους συμπολίτες του. Και στις
δύο περιπτώσεις, ο δήμος εμφανίζεται ως απλό ανδρείκελο
στα χέρια του. Με τη θέσπιση των μισθών και την πολιτική των
μεγάλα , έργων, ο Αθηναίος στρατηγός ενήργησε, σύμφωνα με αυτή
την άποψη, ως μονάρχης που μοίραζε απλόχερα ευεργεσίες στους
παθητικούς, ή μάλλον απαθείς, υπηκόους του.
Τούτη η θεώρηση, που παραδίδεται από πολλούς αρχαίους
συγγραφείς, πρέπει να αντιμετωπιστεί κριτικά και να ενταχθεί στο
ιστορικό της πλαίσιο, επειδή αποσιωπά τους διάφορους μηχανισμούς
ελέγχου της εξουσίας των αξιωματούχων στην Αθήνα, και, πρώτα απ’
όλα, του ίδιου τού Περικλή. Από τη μία, εκείνος έπρεπε πάντοτε
να διαβουλεύεται και να συμβιβάζεται με τους υπόλοιπους
στρατηγούς, γεγονός που περιόριζε
de
facto
την επιρροή του, και ταυτόχρονα, όπως οποιοδήποτε μέλος της
ελίτ, βρισκόταν υπό τον ποικιλόμορφο λαϊκό έλεγχο. Στο επίπεδο
των θεσμών, η εξουσία του γινόταν συχνά αντικείμενο
αμφισβήτησης: υπήρχε η υποχρέωση λογοδοσίας, η απειλή του
εξοστρακισμού, η πιθανότητα δίκης για εσχάτη προδοσία. Σε
κοινωνικό και τελετουργικό επίπεδο, ο Περικλής ήταν υποχρεωμένος
να δέχεται πολυάριθμες επιθέσεις στο θέατρο, από μέρους των
κωμωδιογράφων, να απαντά στις επίμονες φήμες για την ιδιωτική
και δημόσια διαγωγή του, να υπομένει την οχλαγωγία στις λαϊκές
συνελεύσεις. Η επίδρασή του στο πεπρωμένο της πόλης είναι
αδιαμφισβήτητη, ήταν όμως αναγκασμένος να υπολογίζει τις λαϊκές
προσδοκίες και, κατά συνέπεια, να υιοθετεί μια στάση συνεπή προς
το δημοκρατικό ήθος. Ο Περικλής όχι απλώς δεν κυβέρνησε την
Αθήνα ως μονάρχης, αλλά βρισκόταν μονίμως υπό πίεση, στο πλαίσιο
της συνεχούς ενίσχυσης της κυριαρχίας του δήμου...
Θουκυδίδης, Ιστορία, Β 65, 9.
